AB'de plastik çatal-bıçak yasağı: Direktif 2019/904 ne getirdi, Türkiye için dersler

Türkiye'deki tek kullanımlık plastik yönetmeliği taslağını okuyan biri, metnin büyük bölümünün AB'den tanıdık geldiğini fark eder. Taslağın kendisi de bunu saklamıyor: 12. maddesi, metnin 2019/904 sayılı AB direktifi dikkate alınarak hazırlandığını söylüyor. AB'de bu kurallar beş yıldır uygulandığı için Türkiye'deki işletmelerin önünde iyi bir örnek var. Bu yazıda direktifin çatal-bıçakla ilgili kısmını ve oradan çıkarılabilecek pratik dersleri topladık.

Direktif ne zaman, ne için çıktı?

"Belirli plastik ürünlerin çevre üzerindeki etkisinin azaltılması" hakkındaki 2019/904 sayılı direktif 5 Haziran 2019'da kabul edildi. Avrupa Komisyonu'na göre kolay erişilebilir ve uygun fiyatlı alternatifi olan tek kullanımlık plastik ürünler 3 Temmuz 2021'den beri AB üye devletlerinin pazarına sürülemiyor.

UNEP'in 2021 tarihli tek kullanımlık sofra ürünleri raporu, bu adımın arka planını şöyle özetliyor: Ocean Conservancy'nin 2019 verilerine göre plastik çatal-bıçak sahillerde toplanan ilk 10 atık arasındaydı. Aynı rapora göre Fransa, 2020'de plastik çatal-bıçak, tabak ve bardağı yasaklayan ilk ülke oldu.

Ne yasaklandı?

Direktifin 5. maddesi ve ekinin B bölümü, aşağıdaki tek kullanımlık plastik ürünlerin piyasaya sürülmesini yasaklıyor:

• Çatal-bıçak takımı (çatal, bıçak, kaşık, yemek çubuğu)
• Tabaklar
• Pipetler (tıbbi cihazlar hariç)
• İçecek karıştırıcıları
• Plastik saplı pamuklu çubuklar ve balon çubukları
• Genleştirilmiş polistirenden (EPS) gıda kapları, içecek kapları ve bardaklar
• Okso-bozunur plastikten yapılmış tüm ürünler

Bu liste Türkiye taslağının 5. maddesiyle neredeyse birebir örtüşüyor. Direktif yasakla sınırlı da değil: Komisyon'un özetine göre tüketimi azaltma hedefleri, kapakların şişeye bağlı kalması, "plastik içerir" etiketi, genişletilmiş üretici sorumluluğu ve plastik şişeler için ayrı toplama hedefleri de var.

"Plastik" nerede başlıyor? Kılavuzun üç önemli cevabı

Yasağın kâğıt üzerinde basit, uygulamada zor tarafı tanım. Komisyon, neyin tek kullanımlık plastik sayılacağını açıklamak için 2021'de bir kılavuz yayımladı. Türkiye taslağının 11. maddesi de aynı kılavuzun esas alınacağını söylüyor. Kılavuzun işletmeler için en önemli üç cevabı şunlar:

1. Biyoplastik muaf değil

Direktifin plastik tanımı, kimyasal olarak değiştirilmemiş doğal polimerleri hariç tutuyor. Kılavuzun aktardığı gerekçeye göre ise biyokütleden elde edilmiş ya da zamanla biyolojik olarak bozunması amaçlanmış olsun ya da olmasın, biyo bazlı ve biyobozunur plastikler de tanımın içinde. Pratikte bu, PLA gibi malzemelerden yapılan çatal-bıçakların AB'de plastik çatalla aynı yasağa tabi olduğu anlamına geliyor.

2. Kaplama her şeyi değiştirebilir

Kılavuza göre kâğıt veya karton gibi plastik olmayan bir malzemeye suya ya da yağa karşı koruma için plastik kaplama veya astar uygulanırsa ürün "kısmen plastik" sayılıyor ve kapsama giriyor. Çatal, tabak, pipet ve karıştırıcılar için verilen tabloda da aynı ayrım var: plastik kaplaması olan ürünler kapsamda, plastik kaplama veya astar içermeyen kâğıt ya da ahşap bazlı ürünler kapsam dışında.

3. Boya, mürekkep ve yapıştırıcı ayrı tutuluyor

Kılavuz, direktifin gerekçesine dayanarak boya, mürekkep ve yapıştırıcıları plastik tanımının dışında sayıyor. Yani plastik olmayan bir ürüne uygulanan baskı mürekkebi onu tek başına tek kullanımlık plastik ürün yapmıyor. Bu, logo baskılı kılıf ve ambalaj düşünen işletmeler için önemli bir ayrıntı. Ama mürekkebin ve baskının gıda ile temas açısından ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Bunu gıdaya uygunluk yazımızda anlattık.

Yasak dışında kalan seçenekler neler?

Kılavuzdaki sınıflandırma, AB'de bir işletmenin yasağa uyum için önündeki seçenekleri de dolaylı olarak gösteriyor:

• Yeniden kullanılabilir ürünler: metal, seramik gibi dayanıklı malzemeler ya da çok kez kullanılmak üzere tasarlanmış dayanıklı plastikler tek kullanımlık sayılmıyor.
• Plastik içermeyen tek kullanımlık ürünler: plastik kaplama veya astarı olmayan ahşap ve kâğıt bazlı çatal, karıştırıcı ve pipet.

UNEP'in yaşam döngüsü analizlerini karşılaştıran raporu, yeniden kullanılabilir sofra ürünlerinin incelenen tüm çalışmalarda tek kullanımlık ürünlerden daha iyi sonuç verdiğini, tek istisnanın yıkamadan kaynaklanan su kullanımı olduğunu söylüyor. Masada servis yapan bir restoranda bu, metal çatal-bıçağın hâlâ en iyi seçenek olduğu anlamına gelir. Paket servis, büfe, etkinlik ve hızlı servis gibi yeniden kullanımın pratik olmadığı yerlerde ise tek kullanımlık ama plastik içermeyen ürünler devreye giriyor.

Türkiye taslağı AB'den nerede ayrılıyor?

İki metin büyük ölçüde örtüşse de taslağı dikkatli okuyunca bazı farklar göze çarpıyor. Bunlar özellikle paket servis yapan işletmeleri ilgilendiriyor:

• Bardak ve gıda kapları: AB direktifi, yasak listesinde yalnızca köpük (EPS) bardak ve kapları sayıyor. Diğer plastik bardak ve gıda kapları için tüketimi azaltma hedefi koyuyor. Türkiye taslağı ise buna ek olarak tamamen plastikten yapılmış içecek bardaklarını ve otel, restoran, kafe ve paket serviste kullanılan tamamen plastik gıda kaplarını da yasak listesine alıyor.
• Kargo poşetleri: taslağın kapsamında kargo poşetleri de var ve tüketimlerinin azaltılması hedefleniyor. Bu kalem AB direktifinin ekinde yer almıyor.
• Biyoplastik ve geri dönüştürülmüş plastik: AB bunu plastik tanımı ve kılavuz üzerinden çözüyor. Türkiye taslağı ise 5. maddenin ikinci fıkrasında biyobozunur, kompostlanabilir ve geri dönüştürülmüş plastikten yapılan ürünlerin de yasağa tabi olduğunu açıkça yazıyor.
• Takvim: AB'de yasak 2021'den beri uygulanıyor. Türkiye'de ise metin henüz yayımlanmadı ve yürürlük tarihi belirsiz.

Kısacası taslak, bazı noktalarda AB'den daha geniş bir yasak öngörüyor. Nihai metinde bu kalemlerin korunup korunmayacağını yayımlandığında göreceğiz.

AB'de sıradaki adım: ambalaj tüzüğü

AB'de konu tek kullanımlık plastik direktifiyle bitmiyor. Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Tüzüğü (EU) 2025/40, Komisyon'a göre 11 Şubat 2025'ten beri yürürlükte ve 12 Ağustos 2026'dan beri uygulanıyor. Tüzük, sos ve çeşni için tek porsiyonluk ambalajlar gibi bazı tek kullanımlık plastiklere kısıtlama getiriyor ve paket servis işletmelerinin müşterinin kendi kabını kabul etmesini istiyor. Avrupa'ya ihracat yapan ya da Avrupalı turist ağırlayan zincirler için bu tüzüğü de izlemek faydalı.

Türkiye'deki işletmeler için dersler

1. Tanımı ezberleyin, ürünü değil. Bir ürünün yasak kapsamında olup olmadığını adı değil malzemesi belirliyor. "Eko", "doğa dostu", "biyo" gibi ifadeler tek başına hiçbir şey söylemez.
2. Kaplamayı sorun. Ahşap, bambu ya da kâğıt bir ürün alırken yüzeyde plastik kaplama, astar ya da film olup olmadığını tedarikçinizden yazılı olarak isteyin.
3. Biyoplastiği köprü olarak görmeyin. AB'de olduğu gibi Türkiye taslağında da biyobozunur ve kompostlanabilir plastikler yasak kapsamında.
4. Servis şeklinizi ayırın. Masa servisi için yeniden kullanılabilir, paket servis ve büfe için tek kullanımlık plastik olmayan ürün çoğu işletme için en mantıklı karışım.
5. Erken başlayan avantajlı olur. Yasak yayımlandığında herkes aynı anda alternatif arayacak. Numuneyi, ölçüyü ve tedarikçiyi önceden netleştirmek termin riskini azaltır.

Türkiye'deki taslağın güncel durumu için plastik çatal-bıçak yasağı yazımıza, malzeme seçimi için bambu, huş, plastik ve PLA karşılaştırmamıza bakabilirsiniz. Ürün seçeneklerini ürünler sayfasında bulabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir.